Атематическое (третье) склонение
К атематическому склонению относятся существительные всех трёх родов. Косвенные падежи образуются от видоизменённой основы им.п.
В род. и дат. падежах односложных слов ударение, как правило, перемещается с основы на окончание.
В дат.п., соединяясь с окончанием -σιν, звуки β, π, φ дают окончание -ψιν, звуки γ, κ, χ -- окончание -ξιν.
Звуки δ, τ, θ, ν перед -σιν выпадают, а предшествующий ей гласный ο переходит в ου.
| πτῶσις | ἑνικός | πληθυντικός |
|---|---|---|
| Ὀνομαστική | -α, -ι, -υ, -ω, -ς, -ξ, -ψ, -ν, -ρ | -ες, -α1) |
| Γενική | -ος, -ως2) | -ων |
| Αἰτιατική | -α, -ν2) | -ας, -α1) |
| Δοτική | -ι | -σι(ν) |
Следующая таблица показывает закономерности образования корней косвенных падежей в зависимости от конечной согласной основы:
| Согласная основы | Им.п. | Род.п. |
|---|---|---|
| β, γ, φ | φλέψ | φλεβός |
| γ, κ, χ | φύλαξ | φύλακος |
| δ, τ, θ | ἐφημερίς | ἐφημερίδος |
| ἀρχαιότης | ἀρχαιότητος | |
| μάθημα | μαθήματος | |
| ν, ρ | πράκτωρ | πράκτορος |
| ἀήρ | ἀέρος | |
| ἀγων | ἀγῶνος | |
| μήν | μηνός | |
| ντ | γέρων | γέροντος |
| οδούς | οδόντος | |
| ἐλέφας | ἐλέφαντος |
Склонение существительных с согласными основами
Образец склонения существительных женского рода φλέψ вена, γλαῦξ сова, ἐλπίς надежда и ἀρχαιότης древность:
| ἑνικός | ||||
| ἡ | φλέ ψ | γλαῦ ξ | ἐλπί ς | ἀρχαιότη ς |
| τῆς | φλεβ ός | γλαυκ ός | ἐλπίδ ος | ἀρχαιότητ ος |
| τὴν | φλέβ α | γλαῦκ α | ἐλπίδ α | ἀρχαιότητ α |
| τῇ | φλεβ ί | γλαυκ ί | ἐλπίδ ι | ἀρχαιότητ ι |
| πληθυντικός | ||||
| αἱ | φλέβ ες | γλαῦκ ες | ἐλπίδ ες | ἀρχαιότητ ες |
| τῶν | φλεβ ῶν | γλαυκ ῶν | ἐλπίδ ων | ἀρχαιοτήτ ων |
| τὰς | φλέβ ας | γλαῦκ ας | ἐλπίδ ας | ἀρχαιότητ ας |
| ταῖς | φλε ψί(ν) | γλαυ ξί(ν) | ἐλπί σι(ν) | ἀρχαιότη σι(ν) |
Образец склонения существительных мужского рода ἀήρ воздух, πράκτωρ агент, ἀγών борьба, μήν месяц, γέρων старик:
| ἑνικός | |||||
| ὁ | ἀή ρ | πράκτω ρ | ἀγώ ν | μή ν | γέρω ν |
| τοῦ | ἀέρ ος | πράκτορ ος | ἀγῶν ος | μην ός | γέροντ ος |
| τὸν | ἀέρ α | πράκτορ α | ἀγῶν α | μῆν α | γέροντ α |
| τῷ | ἀέρ ι | πράκτορ ι | ἀγῶν ι | μην ί | γέροντ ι |
| πληθυντικός | |||||
| οἱ | ἀέρ ες | πράκτορ ες | ἀγῶν ες | μῆν ες | γέροντ ες |
| τῶν | ἀέρ ων | πρακτόρ ων | ἀγών ων | μην ῶν | γερόντ ων |
| τοὺς | ἀέρ ας | πράκτορ ας | ἀγῶν ας | μῆν ας | γέροντ ας |
| τοῖς | ἀέρ σι(ν) | πράκτορ σι(ν) | ἀγω σι(ν) | μη σί(ν) | γέρου σι(ν) |
В δημοτική с именами этой группы произошли следующие явления:
-
Большинство из них ассимилировали в именительном падеже основу косвенных падежей:
Καθαρεύουσα Δημοτική ἡ φλέψ η φλέβα ἡ ἐλπίς η ελπίδα ἡ ἀρχαιότης η αρχαιότητα -
Во многих именах м.р. окончание основы -ος перешло в -ας:
ο πράκτωρ -- *πράκτωρος -- πράκτορας:
Καθαρεύουσα Δημοτική ο πράκτωρ ο πράκτορας ο ἀγών ο αγώνας ο μήν ο μήνας -
Упрощение основы ο γέρων (γεν. γέροντος) -- γέρος
-
Некоторые из них исчезли в δημοτική и заменились другими существительными:
ἡ γλαῦξ -- η κουκκουβάγια.
Образец склонения существительного среднего рода πρᾶγμα дело:
| ἑνικός | |
| τὸ | πρᾶγ μα |
| τοῦ | πράγ ματος |
| τὸ | πρᾶγ μα |
| τῷ | πράγ ματι |
| πληθυντικός | |
| τὰ | πράγ ματα |
| τῶν | πραγ μάτων |
| τὰ | πράγ ματα |
| τοῖς | πράγ μασι(ν) |
Эти существительные перешли в δημοτική без изменений, образовав склонение на -μα.
Склонение существительных среднего рода на ος
| ἑνικός | |
| τὸ | ἔθν ος |
| τοῦ | ἔθν ους |
| τὸ | ἔθν ος |
| τῷ | ἔθν ει |
| πληθυντικός | |
| τὰ | ἔθν η |
| τῶν | ἐθν ῶν |
| τὰ | ἔθν η |
| τοῖς | ἔθνε σι(ν) |
В словах ἄνθος цветок, κέρδος доход, ὄρος гора и χείλος губа род.п. мн.ч. имеет неслитную форму: τῶν ἀνθέων, τῶν κερδέων, τῶν ὀρέων, τῶν χειλέων.
Склонение существительных с гласными основами
Существительные мужского рода на ευ
| ἑνικός | |
| ὁ | συγγραφ εύς |
| τοῦ | συγγραφ έως |
| τὸν | συγγραφ έα |
| τῷ | συγγραφ εῖ |
| (ὧ) | συγγραφ εῦ |
| πληθυντικός | |
| οἱ | συγγραφ εῖς |
| τῶν | συγγραφ έων |
| τοὺς | συγγραφ εῖς |
| τοῖς | συγγραφ εῦσι(ν) |
В димотике существительным на -ευ соответствуют существительные на -έας,-ιάς (συγγραφέας).
Существительные на ι
К этому типу принадлежат многие отглагольные существительные женского рода, например ἡ ἑνωσις объединение, союз от ἑνώνω.
В димотике этим существительным соответствуют имена на -ση, -ξη, -ψη, -η.
| Καθαρεύουσα | Δημοτική |
|---|---|
| ἕνωσις | ένωση |
| ἔχρηξις | έχρηξη |
| ἔλλειψις | έλλειψη |
| πόλις | πόλη |
Образец склонения существительных πόλις город, δύναμις сила, ἔκρηξις взрыв.
| ἑνικός | |||
| ἡ | πόλι ς | δύναμι ς | ἔκρηξι ς |
| τῆς | πόλ εως | δυνάμ εως | ἐκρήξ εως |
| τὴν | πόλι ν | δύναμι ν | ἔκρηξι ν |
| τῇ | πόλ ει | δυνάμ ει | ἐκρήξ ει |
| (ὧ) | πόλι | δύναμι | ‐‐‐ |
| πληθυντικός | |||
| αἱ | πόλε ις | δυνάμε ις | ἐκρήξε ις |
| τῶν | πόλε ων | δυνάμε ων | ἐκρήξε ων |
| τὰς | πόλε ις | δυνάμε ις | ἐκρήξε ις |
| ταῖς | πόλε σι(ν) | δυνάμε σι(ν) | ἐκρήξε σι(ν) |
Существительные на υ
| ἑνικός | ||||||
| ὁ | μῦ ς | πρέσβυ ς | ἡ | ἰσχύ ς | τὸ | ἄστυ |
| τοῦ | μυ ός | πρέσβε ως | τῆς | ἰσχύ ος | τοῦ | ἄστε ως |
| τὸν | μῦ ν | πρέσβυ ν | τὴν | ἰσχύ ν | τὸ | ἄστυ |
| τῷ | μυ ῖ | πρέσωε ι | τῇ | ἰσχύ ϊ | τῷ | ἄστε ι |
| (ὧ) | μῦ | πρέσβυ | (ὧ) | ἰσχύ | (ὧ) | ἄστυ |
| πληθυντικός | ||||||
| οἱ | μύ ες | πρέσβε ις | αἱ | ἰσχύ ες | τὰ | ἄστ η |
| τῶν | μυ ῶν | πρέσβε ων | τῶν | ἰσχύ ων | τῶν | ἄστε ων |
| τοὺς | μῦ ς | πρέσβε ις | τὰς | ἰσχῦ ς | τὰ | ἄστ η |
| τοῖς | μυ σί(ν) | πρέσβε σι(ν) | ταῖς | ἰσχύ σι(ν) | τοῖς | ἄστε σι(ν) |
Существительные женского рода на ω и ως
Эти существительные употребительны только в единственном числе.
Примеры: ἡ ἠχώ эхо и ἡ αἰδώς стыд:
| ἡ | ἠχ ώ | αἰδ ώς |
| τῆς | ἠχ οῦς | αἰδ οῦς |
| τὴν | ἠχ ώ | αἰδ ῶ |
| τῇ | ἠχ οῖ | αἰδ οῖ |
Отклоняющиеся глаголы атематического склонения
-
Существительное ἡ γυνή женщина, склоняется следующим образом:
ἡ γυνή, τῆς γυναικός, τὴν γυναῖκα, τῇ γυναικί, ὦ γύναι; αἱ γυναῖκες, τῶν γυναικῶν, τὰς γυναῖκας, ταῖς γυναῖξιν
-
Существительные ὁ βοῦς бык и ἡ βοῦς корова, склоняются следующим образом:
ὁ βοῦς, τοῦ βοός, τὸν βοῦν, τῷ βοῖ; οἱ βόες, τῶν βοῶν, τοὺς βοῦς, τοῖς βουσίν
-
Склонение существительного ἡ ναῦς корабль: ἡ ναῦς, τῆς νεώς, τὴν ναῦν, τῇ νηῖ; αἱ νῆες, τῶν νεῶν, τὰς ναῦς, ταῖς ναυσίν
-
Следующие существительные имеют особые основы:
τὸ γόνυ γονατ‐ колено τὸ δόρυ δόρατ‐ копьё τὸ μέλι μέλιτ‐ мёд τὸ γάλα γαλα(κ)τ- молоко τὸ ἧπαρ ἡπατ‐ печень τὸ φρέαρ φρεατ‐ колодец τὸ ὕδωρ ὑδατ‐ вода ὁ μάρτυς μαρτυρ‐ свидетель -
У следующих существительных при склонении чередуются гласные основы: ὁ πατήρ отец, ἡ μήτηρ мать, ἡ θυγάτηρ дочь, ὁ ἀνήρ мужчина, ἡ γαστήρ живот
Например: ἡ μήτηρ, τῆς μητρός, τὴν μητέρα, τῇ μητρί, ὧ μῆτερ; αἱ μητέρες, τῶν μητέρων, τὰς μητέρας, ταῖς μητράσιν
-
У существительных τὸ οὖς ухо и ὁ πούς нога, меняется гласная основы:
τὸ οὖς τοῦ ὠτός ὁ πούς τοῦ ποδός -
У существительного ὁ θρίξ волос меняется согласный звук основы: τοῦ τριχός.
-
ὁ Ζεύς Зевс, склоняется так: ὁ Ζεύς, τοῦ Διός, τὸν Δία, τῷ Διί, ὧ Ζεῦ
-
ὁ κύων собака, склоняется так: ὁ κύων, τοῦ κυνός, τὸν κύνα, τῷ κυνί; οἱ κύνες, τῶν κυνῶν, τοὺς κύνας, τοῖς κυσίν
Тематическое (второе) склонение![[ В начало страницы ]](/graphics/up.png)
![[ Следующая страница ]](/graphics/right.png)